Gümrük Rejimleri Nelerdir? Türleri ve Uygulama Alanları
Gümrük Rejimi Nedir?
Uluslararası ticarete konu eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesine girmesi veya bu bölgeden çıkması, eşyanın hukuki statüsüne ve yapılmak istenen işleme göre belirli gümrük kurallarına tabidir. Bu kuralların sistematik biçimde uygulanmasını sağlayan hukuki düzenlemeler gümrük rejimleri olarak adlandırılır.
Gümrük rejiminin doğru belirlenmesi; eşyanın tabi olacağı vergiler, ticaret politikası önlemleri, teminat yükümlülüğü, eşyanın Türkiye'de kullanılabileceği süre ve rejimin sonlandırılması bakımından doğrudan önem taşır.
Türkiye Gümrük Bölgesine getirilen eşyanın gümrüğe sunulmasının ardından eşya için gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanım belirlenmesi gerekir. Eşyanın bir gümrük rejimine tabi tutulması da bu işlemlerden biridir. Bunun yanında eşyanın serbest bölgeye alınması, yeniden ihracı, imhası veya gümrüğe terk edilmesi de gümrükçe onaylanmış işlem veya kullanım kapsamında yer almaktadır. Bu nedenle “gümrük rejimi” ile “gümrükçe onaylanmış işlem veya kullanım” aynı kavram değildir.
Gümrük Rejimleri Nelerdir?
4458 sayılı Gümrük Kanunu kapsamında başlıca gümrük rejimleri şunlardır:
Serbest Dolaşıma Giriş Rejimi
Transit Rejimi
Gümrük Antrepo Rejimi
Dahilde İşleme Rejimi
Gümrük Kontrolü Altında İşleme Rejimi
Geçici İthalat Rejimi
Hariçte İşleme Rejimi
İhracat Rejimi
Her rejim, eşyanın Türkiye'ye giriş amacı, Türkiye'deki kullanım şekli veya yurt dışına çıkarılma biçimine göre farklı hukuki sonuçlar doğurur.
1. Serbest Dolaşıma Giriş Rejimi Nedir?
Serbest dolaşıma giriş rejimi, uygulamada genel anlamıyla kesin ithalat işlemlerinin temelini oluşturan gümrük rejimidir.
Türkiye Gümrük Bölgesine gelen eşyanın serbest dolaşıma girebilmesi için eşyanın ithalatına ilişkin işlemlerin tamamlanması, uygulanması gereken ticaret politikası önlemlerinin yerine getirilmesi ve kanunen ödenmesi gereken vergilerin tahsil edilmesi gerekir.
Serbest dolaşıma giriş sırasında özellikle;
eşyanın GTİP sınıflandırması,
eşyanın menşei,
gümrük kıymeti,
gümrük vergisi,
ilave gümrük vergisi,
ek mali yükümlülük,
dampinge karşı vergi,
KDV ve diğer mali yükümlülükler,
gözetim ve ticaret politikası önlemleri
önem taşımaktadır.
Bu unsurlardan birinin hatalı belirlenmesi, sonradan ek tahakkuk ve idari para cezası uygulanmasına ve gümrük uyuşmazlığı doğmasına neden olabilir.
2. Transit Rejimi Nedir?
Transit rejimi, eşyanın gümrük gözetimi altında Türkiye Gümrük Bölgesi içinde bir noktadan başka bir noktaya taşınmasına imkan veren rejimdir.
Serbest dolaşımda bulunmayan ve ithalat vergileri ile ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmaksızın taşınacak eşya transit rejimine tabi tutulabilir. Transit işlemleri transit beyannamesi yanında, şartları mevcutsa TIR Karnesi ve ATA Karnesi gibi belgeler kapsamında da gerçekleştirilebilir.
Transit rejiminde eşyanın belirlenen süre ve güzergah dahilinde varış gümrük idaresine ulaştırılması önemlidir. Rejimin usulüne uygun biçimde sonlandırılmaması halinde gümrük vergileri ve cezai sorumluluk gündeme gelebilir.
3. Gümrük Antrepo Rejimi Nedir?
Gümrük antrepo rejimi, özellikle ithalat vergileri ödenmeden önce eşyanın gümrük gözetimi altında muhafaza edilmesine imkan sağlar.
Antrepolar, gümrük gözetimi altında bulunan eşyanın konulması amacıyla oluşturulan ve mevzuatta belirlenen şartlara tabi yerlerdir. Antrepo rejimine alınan eşya, gerekli şartların devam etmesi kaydıyla antrepoda bulunduğu süre boyunca eşya üzerinden doğan ithalat vergileri ödenmeden muhafaza edilebilir.
Bu rejim özellikle ithalatçılara eşyanın hemen serbest dolaşıma sokulması zorunluluğu olmaksızın ticari planlama yapabilme imkanı sağlamaktadır.
Ancak antrepodaki eşyanın eksilmesi, değiştirilmesi, izinsiz çıkarılması veya rejim şartlarına aykırı işlem yapılması ciddi vergisel ve cezai sonuçlara yol açabilir.
4. Dahilde İşleme Rejimi Nedir?
Dahilde İşleme Rejimi (DİR), Türkiye'de üretilecek ve daha sonra ihraç edilecek ürünlerde kullanılacak girdilerin belirli avantajlarla ithal edilmesine imkan sağlayan önemli bir ihracat teşvik sistemidir.
Rejim, ihracata yönelik üretimde kullanılacak hammadde, yardımcı madde ve ambalaj malzemelerinin belirli şartlar altında gümrük vergilerinden muaf veya vergileri teminata bağlanarak ithal edilmesine imkan vermektedir. Mevcut sistemde şartlı muafiyet ve geri ödeme sistemi olmak üzere iki temel yöntem uygulanmaktadır.
Dahilde işleme rejiminin temel mantığı, ithal edilen girdilerin Türkiye'de işlenerek elde edilen işlem görmüş ürünün belirlenen süre içerisinde ihraç edilmesidir.
Rejim kapsamında;
ithalat ve ihracat süreleri,
belge veya izin şartları,
eşyanın üretimde kullanıldığının tevsiki,
ihracat taahhüdünün kapatılması,
ikincil işlem görmüş ürünler,
teminat ve vergi yükümlülükleri
özellikle dikkat edilmesi gereken konulardır.
Rejim şartlarının ihlal edilmesi halinde zamanında alınmayan vergilerin tahsili ile birlikte Gümrük Kanunu kapsamında idari para cezaları da gündeme gelebilir.
5. Gümrük Kontrolü Altında İşleme Rejimi Nedir?
Gümrük kontrolü altında işleme rejimi, serbest dolaşımda bulunmayan eşyanın ithalat vergilerine veya ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmadan Türkiye Gümrük Bölgesinde işlenmesine ve işleme sonucunda ortaya çıkan ürünün kendi vergilendirme unsurları üzerinden serbest dolaşıma sokulmasına imkan veren rejimdir.
Bu rejim özellikle ithal edilen hammaddenin vergisi ile işlenmiş ürünün vergisi arasında farklılık bulunan durumlarda önem kazanabilir.
Rejimin uygulanabilmesi için gerekli şartların sağlanması ve ilgili gümrük idaresinden izin alınması gerekir.
6. Geçici İthalat Rejimi Nedir?
Geçici ithalat rejimi, serbest dolaşımda bulunmayan eşyanın belirli bir amaçla Türkiye'ye geçici olarak getirilmesine ve kullanımının ardından yeniden ihraç edilmesine imkan verir.
Rejim kapsamında, şartları mevcutsa ithalat vergilerinden tam veya kısmi muafiyet uygulanabilir.
Geçici ithalata;
fuar ve sergi eşyaları,
mesleki ekipmanlar,
belirli taşıtlar,
test veya deneme amacıyla getirilen eşyalar,
belirli makine ve ekipmanlar
örnek gösterilebilir.
Geçici ithalat izni bakımından eşyanın rejim amacına uygun olması ve belirlenen süre içerisinde yeniden gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulabilecek durumda bulunması önemlidir.
Eşyanın süresi içerisinde yeniden ihraç edilmemesi veya izin verilen kullanım amacı dışında kullanılması vergi ve ceza riski doğurabilir.
7. Hariçte İşleme Rejimi Nedir?
Hariçte işleme rejimi, serbest dolaşımda bulunan eşyanın işlenmek, tamir edilmek veya başka bir işleme faaliyetine tabi tutulmak üzere geçici olarak Türkiye Gümrük Bölgesi dışına çıkarılması ve işlem sonucunda elde edilen ürünün tam veya kısmi ithalat vergisi muafiyetiyle yeniden Türkiye'ye getirilmesine imkan sağlar.
Örneğin Türkiye'deki bir makinenin tamir amacıyla yurt dışına gönderilmesi ve tamirden sonra yeniden Türkiye'ye getirilmesi belirli şartlar altında hariçte işleme rejimi kapsamında gerçekleştirilebilir.
Rejimden yararlanılabilmesi için izin, süre ve eşyanın ayniyetinin tespiti gibi koşullar önem taşımaktadır.
8. İhracat Rejimi Nedir?
İhracat rejimi, serbest dolaşımda bulunan eşyanın ihraç amacıyla Türkiye Gümrük Bölgesi dışına çıkışına ilişkin hükümlerin uygulandığı rejimdir.
İhraç edilecek eşya kural olarak ihracat beyannamesi ile yetkili gümrük idaresine beyan edilir.
İhracat genel olarak serbest olmakla birlikte bazı eşyalar bakımından;
izin,
lisans,
kayıt,
yasaklama,
miktar kısıtlaması veya
diğer dış ticaret politikası tedbirleri
uygulanabilir.
Bu nedenle ihracat işlemlerinde yalnızca gümrük mevzuatının değil, ürünün niteliğine göre ilgili dış ticaret düzenlemelerinin de birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Gümrük Rejimleri Arasındaki Temel Farklar
Gümrük Rejimi | Temel Amaç |
Serbest Dolaşıma Giriş | Eşyanın kesin olarak Türkiye'ye ithal edilmesi |
Transit | Eşyanın gümrük gözetiminde bir noktadan diğerine taşınması |
Antrepo | Eşyanın vergileri ödenmeden gümrük gözetiminde depolanması |
Dahilde İşleme | İthal girdilerin Türkiye'de işlenerek ürünün ihraç edilmesi |
Gümrük Kontrolü Altında İşleme | İthal eşyanın Türkiye'de işlenip işlem görmüş ürün olarak ithal edilmesi |
Geçici İthalat | Eşyanın geçici süreyle Türkiye'ye getirilmesi |
Hariçte İşleme | Türkiye'deki eşyanın yurt dışında işlenip yeniden ithal edilmesi |
İhracat | Serbest dolaşımdaki eşyanın Türkiye dışına çıkarılması |
Gümrük Rejiminin Yanlış Uygulanmasının Sonuçları Nelerdir?
Gümrük rejimleri yalnızca eşyanın hangi işlem altında ithal veya ihraç edildiğini belirleyen teknik düzenlemeler değildir. Seçilen rejim, gümrük vergilerinin doğup doğmayacağını, vergilerin ne zaman ödeneceğini, teminat verilmesi gerekip gerekmediğini ve eşyanın hangi şartlarla kullanılabileceğini doğrudan etkiler.
Rejime ilişkin yükümlülüklerin ihlal edilmesi halinde;
ek gümrük vergisi tahakkuku,
vergi farkı,
idari para cezası,
teminatın irat kaydedilmesi,
rejim izinlerinin etkilenmesi,
eşyanın gümrük gözetimi altında tutulması
gibi hukuki sonuçlarla karşılaşılabilir.
Fiilin niteliğine göre 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamında cezai sorumluluğun gündeme gelmesi de mümkündür.
Bu nedenle özellikle dahilde işleme, geçici ithalat, antrepo ve transit gibi süre, teminat ve rejimin kapatılmasına ilişkin özel yükümlülükler içeren işlemlerde mevzuata uygun hareket edilmesi önem taşımaktadır.
Gümrük Rejimi Seçerken Nelere Dikkat Edilmelidir?
Uygulanacak gümrük rejiminin belirlenmesinde yalnızca eşyanın Türkiye'ye getiriliyor veya Türkiye'den çıkarılıyor olması yeterli değildir.
Eşyanın;
hangi amaçla getirildiği,
Türkiye'de işlenip işlenmeyeceği,
tekrar ihraç edilip edilmeyeceği,
ne kadar süre Türkiye'de kalacağı,
nihai kullanım amacı,
menşei,
GTİP'i,
gümrük kıymeti ve
tabi olduğu ticaret politikası önlemleri
birlikte değerlendirilmelidir.
Yanlış rejim tercihi veya rejim şartlarının sonradan ihlal edilmesi, dış ticaret işleminin maliyetini önemli ölçüde artırabilecek vergi ve ceza uyuşmazlıklarına neden olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Kaç tane gümrük rejimi vardır?
4458 sayılı Gümrük Kanunu sistematiğinde serbest dolaşıma giriş, transit, antrepo, dahilde işleme, gümrük kontrolü altında işleme, geçici ithalat, hariçte işleme ve ihracat olmak üzere sekiz temel gümrük rejimi bulunmaktadır.
İthalat bir gümrük rejimi midir?
Günlük kullanımda “ithalat rejimi” ifadesi kullanılmakla birlikte, eşyanın kesin olarak Türkiye'ye ithal edilmesinde gümrük hukuku bakımından temel rejim serbest dolaşıma giriş rejimidir.
Serbest bölge bir gümrük rejimi midir?
Hayır. Eşyanın serbest bölgeye girmesi, gümrükçe onaylanmış işlem veya kullanımlardan biridir ancak başlı başına bir gümrük rejimi değildir.
Geçici ithalat ile serbest dolaşıma giriş arasındaki fark nedir?
Serbest dolaşıma girişte eşyanın kural olarak Türkiye'de kalıcı biçimde kullanılması amaçlanırken, geçici ithalat rejiminde eşya belirli bir süre ve amaç için Türkiye'ye getirilir ve kural olarak daha sonra yeniden ihraç edilir.
Dahilde işleme ile hariçte işleme arasındaki fark nedir?
Dahilde işlemede yabancı eşya Türkiye'ye getirilerek burada işlenir ve elde edilen ürün ihraç edilir. Hariçte işlemede ise Türkiye'de serbest dolaşımda bulunan eşya işlenmek veya tamir edilmek üzere yurt dışına gönderilir ve daha sonra yeniden Türkiye'ye getirilir.
Sonuç
Gümrük rejimleri, ithalat ve ihracat işlemlerinin hukuki çerçevesini belirleyen temel mekanizmalardır. Eşyanın niteliği ve ticari işlemin amacı doğrultusunda doğru gümrük rejiminin belirlenmesi, hem vergisel avantajlardan hukuka uygun şekilde yararlanılması hem de sonradan doğabilecek ek tahakkuk ve idari para cezalarının önlenmesi bakımından önemlidir.
Özellikle serbest dolaşıma giriş, dahilde işleme, geçici ithalat, antrepo, transit ve hariçte işleme rejimlerinde rejimin şartları, süreler, teminatlar ve rejimin sonlandırılmasına ilişkin yükümlülükler her somut işlem özelinde değerlendirilmelidir.
Gümrük rejiminin uygulanmasından kaynaklanan ek tahakkuk, para cezası, teminat, rejim ihlali ve benzeri uyuşmazlıklarda, işlemin dayanağı ile gümrük idaresinin tesis ettiği kararların mevzuata uygunluğunun ayrıca incelenmesi gerekir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliğinde değildir.
Yorumlar